تفسیر نمونه ج : 25ص :51

( 71 )سوره نوح این سوره در مكه نازل شده و داراى 28 آیه است

تاریخشروع 22 ذى الحجة الحرام 1406

تفسیر نمونه ج : 25ص :52

تفسیر نمونه ج : 25ص :53

محتواى سوره نوح

این سوره چنانكه از نامش پیدا است سرگذشت نوح پیامبر (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلّم‏) را بیان مى‏كند ، در سوره‏هاى متعددى از قرآن مجید به سر گذشت این پیامبر بزرگ اشاره شده ، از جمله سوره‏هاى شعرا ، مؤمنون ، اعراف ، انبیاء و از همه مشروحتر در سوره هود آمده كه در حدود 25 آیه درباره این پیامبر اولو العزم سخن مى‏گوید ( از آیه 25 تا 49).

ولى آنچه در سوره نوح آمده قسمت خاصى از زندگى او است كه در جائى دیگر به این سبك نیامده است ، و این قسمت مربوط به دعوت مستمر و پى‏گیر او به سوى توحید ، و كیفیت ، و عناصر این دعوت .

و ریزه‏كارى‏هائى است كه در این مساله مهم به كار رفته است ، آن هم در برابر قوم لجوج و خود خواه و متكبرى كه مطلقا حاضر نبودند در برابر حق سر فرود آورند.

با توجه به اینكه این سوره در مكه نازل شده ، و پیامبر و مسلمانان اندك آن زمان در شرائطى مشابه شرائط زمان نوح و یارانش قرار داشتند ، مسائل زیادى را به آنها مى‏آموزد ، و یكى از اهداف ذكر این ماجرا همین بوده است از جمله اینكه:

1 -به آنها یاد مى‏دهد كه چگونه از طریق استدلال منطقى توأم با محبت و دلسوزى كامل دشمنان را تبلیغ كنند ، و از هر وسیله مفید و مؤثرى در این راه بهره گیرند .

2 -به آنها مى‏آموزد كه هرگز در طریق دعوت به سوى خدا خسته نشوند

تفسیر نمونه ج : 25ص :54

هر چند سالها طول بكشد ، و دشمن كارشكنى كند.

3 -به آنها مى‏آموزد كه در یك دست وسائل تشویق ، و در دست دیگر عوامل انذار را داشته باشند ، و از هر دو در طریق دعوت بهره گیرند.

4 -آیات آخر این سوره هشدارى است براى مشركان لجوج كه اگر در برابر حق تسلیم نشوند و به فرمان خدا گردن ننهند عاقبت دردناكى در پیش دارند .

5 -علاوه بر اینها این سوره سبب تسلى خاطر براى پیامبر (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلّم‏) و مؤمنان نخستین و افراد مشابه آنها است كه در برنامه‏هاى خود به لطف خدا دلگرم و در برابر مشكلات و سختیها صابر و شكیبا باشند.

به تعبیر دیگر این سوره ترسیمى است از بیان مبارزه دائمى طرفداران حق و باطل و برنامه‏هائى كه طرفداران حق در مسیر خود باید به كار بندند.

فضیلت تلاوت سوره

در حدیثى از پیغمبر گرامى اسلام (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلّم‏) مى‏خوانیم : من قرأ سورة نوح كان من المؤمنین الذینتدركهم دعوة نوح : كسى كه سوره نوح را بخواند از مؤمنانى خواهد بود كه شعاع دعوت نوح پیامبر او را فرا مى‏گیرد.

و در حديث ديگرى از امام صادق (علیه‏السلام‏) مى‏خوانیم من كان يؤمن بالله و اليوم الاخر و يقرأ كتابه فلا يدع ان يقرأ سورة انا ارسلنا نوحا فاى عبد قرأها محتسبا صابرا فى فريضة او نافلة ، اسكنه الله مساكن الابرار و اعطاه ثلاث جنان مع جنته كرامة من الله:

تفسیر نمونه ج : 25ص :55

كسى كه ایمان به خدا و روز رستاخیز دارد و كتاب او را مى‏خواند تلاوت سوره نوح را رها ننماید ، هر كس آن را براى خدا و توأم با شكیبائى در نماز فریضه یا نافله تلاوت كند خداوند او را در منازل نیكان جاى مى‏دهد ، و سه باغ از باغهاى بهشت همراه باغ خودش براى احترام او مرحمت مى‏كند .

ناگفته پيدا است كه هدف از تلاوت آن اين است كه از راه و رسم اين پيامبر بزرگ و استقامت و شكيبائى ياران او در راه دعوت به سوى حق الهام گیرد ، و خود را در شعاع دعوت او قرار دهد ، نه خواندن فاقد اندیشه و فكر و نه اندیشه‏اى خالى از عمل.

تفسیر نمونه ج : 25ص :56

سوره نوح.

سورة نوح‏

بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ إِنَّا أَرْسلْنَا نُوحاًإِلى قَوْمِهِ أَنْ أَنذِرْ قَوْمَك مِن قَبْلِ أَن یَأْتِیَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ‏(1) قَالَ یَقَوْمِ إِنى لَكمْ نَذِیرٌ مُّبِینٌ‏(2) أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اتَّقُوهُ وَ أَطِیعُونِ‏(3) يَغْفِرْ لَكم مِّن ذُنُوبِكمْ وَ يُؤَخِّرْكُمْ إِلى أَجَلٍ مُّسمًّىإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذَا جَاءَ لا يُؤَخَّرُلَوْ كُنتُمْ تَعْلَمُونَ‏(4)

ترجمه:

بنام خداوند بخشنده بخشایشگر

1 -ما نوح را به سوى قومش فرستادیم ، و گفتیم : قوم خود را انذار كن پیش از آنكه عذاب دردناك به سراغشان آید.

2 -گفت : اى قوم ! من براى شمابیم دهنده آشكارى هستم.

تفسیر نمونه ج : 25ص :57

3 -كه خدا را پرستش كنید ، و از مخالفت او بپرهیزید ، و مرا اطاعت نمائید.

4 -اگر چنین كنید خدا گناهانتان را مى‏آمرزد ، و تا زمان معینى شما را عمر مى‏دهد ، اما هنگامى كه اجل الهى فرا رسد تاخیرى نخواهد داشت اگر مى‏دانستید.

تفسیر : نخستین پیام نوح

گفتیم این سوره بیانگر آن قسمت از حالات نوح است كه مربوط به مساله دعوت او مى‏باشد ، و نكات جالبى را در زمینه دعوت به سوى حق مخصوصا در برابر اقوام لجوج به همه رهروان راه خدا مى‏آموزد.

نخست از مساله بعثت او شروع كرده ، مى‏فرماید : ما نوح را به سوى قومش فرستادیم ، و گفتیم : قوم خود را انذار كن پیش از آنكه عذاب دردناك به سراغشان آید ( انا ارسلنا نوحا الى قومه ان انذر قومك من قبل ان ياتيهم عذاب اليم ) .

این عذاب دردناك ممكن است عذاب دنیا باشد یا عذاب آخرت ، و مناسبتر اینكه هر دو باشد ، هر چند به قرینه آیات آخر سوره بیشتر منظور عذاب دنیا است.

تكیه روى انذار ( و بیم دادن ) با اینكه پیامبران هم بیم دهنده بودند و هم بشارت دهنده به خاطر آن است كه انذار غالبا تاثیر قویتر دارد ، همانگونه كه براى ضمانت اجرائى قوانین در تمام دنیا روى انذار و مجازات تكیه مى‏شود .

نوح این پیامبر اولو العزم كه صاحب نخستین شریعت و آئین الهى

تفسیر نمونه ج : 25ص :58

بود و دعوت جهانى داشت بعد از دریافت این فرمان به سراغ قومش آمد و گفت : اى قوم ! من براى شما بیم دهنده آشكارى هستم ( قال یا قوم انى لكم نذیر مبین ) هدف این است كه خداوند یگانه یكتا را پرستش كنید و هر چه غیر از او است به دور افكنید ، تقوا را پیشه نموده ، و از دستورات من كه دستور خدا است اطاعت كنید ( ان اعبدوا الله و اتقوه و اطیعون ) در حقیقت نوح محتواى دعوت خودرا در سه جمله خلاصه كرد : پرستش خداى یكتا ، رعایت تقوا و اطاعت از قوانین و دستوراتى كه او از سوى خدا آورده كه مجموعه عقاید و اخلاق و احكام بود.

سپس به تشویق آنها پرداخته نتائج مهم اجابت این دعوت را در دو جمله كوتاه بیان مى‏كند و مى‏گوید : اگر دعوت مرا اجابت كنید خداوند گناهان شما را مى‏آمرزد ( یغفر لكم من ذنوبكم).

در حقیقت قاعده معروف الاسلام یجب ما قبله ( اسلام پیش از خود را مى‏پوشاند و از بین مى‏برد ) قانونى است كه در همه ادیان الهى و توحیدى بوده است و منحصر به اسلام نیست.

سپس مى‏افزاید : و شمارا تا زمان معینى به تاخیر مى‏اندازد ، عمرتان را

تفسیر نمونه ج : 25ص :59

طولانى كرده و عذاب را از شما دور مى‏دارد ( و یؤخركم الى اجل مسمى).

زیرا هنگامى كه اجل نهائى الهى فرا رسد تاخیر پیدا نمى‏كند اگر مى‏دانستید ( ان اجل الله اذا جاء لا يؤخر لو كنتم تعلمون).

از این آیه به خوبى استفاده مى‏شود كه اجل و سر رسید عمر انسان دو گونه است اجل مسمى و اجل نهائى و یا به تعبیر دیگر اجل ادنى ( نزدیكتر ) و اجل اقصى ( دورتر ) و یا اجل معلق ( مشروط ) و اجل حتمى ( مطلق ) قسم اول سر رسیدى است كه قابل تغییر و دگرگونى است ، و بر اثر اعمال نادرست انسان ممكن است بسیار جلو بیفتد كه عذابهاى الهى یكى از آنها است و به عكس بر اثر تقوا و نیكو كارى و تدبیر ممكن است بسیار عقب بیفتد .

ولى اجل و سررسید نهائى به هیچوجه قابل دگرگونى نیست ، این موضوع را با یك مثال مى‏توان مشخص كرد و آن اینكه یك انسان استعداد عمر جاویدان ندارد اگر تمام دستگاههاى بدن خوب كار كند سر انجام زمانى فرا مى‏رسد كه بر اثر فرسودگى زیاد قلب او خود به خود از كار مى‏افتد ، ولى رعایت اصول بهداشت و جلوگیرى به موقع از بیماریها مى‏تواند عمر انسان را طولانى كنددر حالى كه عدم رعایت این امور ممكن است آنرا بسیار كوتاه سازد و به زودى به آن پایان دهد.

نكته عوامل معنوى زیادى و كوتاهى عمر

نكته دیگرى كه به خوبى از این آیه استفاده مى‏شود تاثیر گناهان در كوتاهى عمر است ، زیرا مى‏گوید : اگر ایمان بیاورید و تقوا پیشه كنید خدا

تفسیر نمونه ج : 25ص :60

به شما عمر طولانى مى‏دهد و مرگ شما را به تاخیر مى‏اندازد ، با توجه به اینكه گناهان همواره بر جسم و یا روح انسان ضربه‏هاى هولناك وارد مى‏كند درك این معنى آسان است.

در روایات اسلامى نیز روى این معنى تاكید فراوانشده است ، از جمله در يك حديث پر معنى از امام صادق (علیه‏السلام‏) مى‏خوانیم من يموت بالذنوب اكثر ممن يموت بالاجال ، و من یعیش بالاحسان اكثر ممن یعیش بالاعمار ! : آنها كه بر اثر گناهان مى‏میرند بیش از آنها هستند كه به مرگ الهى از دنیا مى‏روند ، و كسانى كه بر اثر نیكو كارى عمر طولانى پیدا مى‏كنند بیش از كسانى هستند كه بر اثر عوامل طبیعى عمرشان زیاد مى‏شود!.

تفسیر نمونه ج : 25ص :61

قَالَ رَب إِنى دَعَوْت قَوْمِى لَيْلاً وَ نَهَاراً(5) فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعَاءِى إِلا فِرَاراً(6) وَ إِنى كلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصبِعَهُمْ فى ءَاذَانهِمْ وَ استَغْشوْا ثِيَابهُمْ وَ أَصرُّوا وَ استَكْبرُوا استِكْبَاراً(7) ثُمَّ إِنى دَعَوْتهُمْ جِهَاراً(8) ثُمَّ إِنى أَعْلَنت لهَُمْ وَ أَسرَرْت لهَُمْ إِسرَاراً(9)

ترجمه:

5 -(نوح ) گفت پروردگارا ! من قوم خود را شب و روز ( به سوى تو ) دعوت كردم.

6 -اما دعوت من چیزى جز فرار از حق بر آنها نیفزود!

7 -و من هر زمان آنها را دعوت كردم كه ایمان بیاورند و تو آنها را بیامرزى انگشتان خویش را در گوشها قرار داده ، و لباسهایشان را بر خود ( پیچیدند ، و در مخالفت اصرار ورزیدند ، و شدیدا استكبار كردند .

8 -سپس من آنها را آشكارا ( به توحید و بندگى تو ) دعوت كردم.

9 -و پنهان آنها را به سوى تو خواندم.

تفسیر نمونه ج : 25ص :62

تفسیر : از هر فرصتى براى هدایت آنها استفاده كردم ، اما...

در این آیات در ادامه رسالت و ماموریت نوح براى دعوت قومش سخنانى از زبان خود او ، هنگامى كه به پیشگاه پروردگار شكایت مى‏برد ، نقل شده كه بسیار آموزنده است.

سخنان نوح در این زمینه سخنانى است كه مى‏تواند راهگشا براى همه مبلغان دینى باشد ، مى‏فرماید : نوح گفت پروردگارا ! من قوم خود را شب و روز به سوى تو دعوت كردم ( قال رب انى دعوت قومى لیلا و نهارا ) و لحظه‏اى در ارشاد و تبلیغ آنها كوتاهى نكردم .

اما این دعوت و ارشاد من چیزى جز فرار از حق بر آنها نیفزود ( فلم یزدهم دعائى الا فرارا ) و این عجیب است كه دعوت به سوى چیزى سبب فرار از آن شود ، اما با توجه به اینكه تاثیر دعوتهاى نیاز به یك نوع آمادگى و سنخیت و جاذبه متقابل دارد جاى تعجب نیست كه در دلهاى تا آماده اثر معكوس و منفى ببخشد ، و به تعبیر دیگر افراد لجوج و دشمن حق هنگامى كه دعوت مردان خدا را مى‏شنوند در مقابل آن مقاومت به خرج مى‏دهند ، و همین مقاومت آنها را از خدا دورتر مى‏كند و كفر و نفاق را راسختر مى‏سازد .

این درست همانند چیزى است كه در آیه 80 سوره اسراء آمده است : و ننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمة للمؤمنین و لا یزید الظالمین الا خسارا ما در قرآن آیاتى نازل كرده‏ایم كه مایه شفاء و رحمت براى مؤمنان است اما

تفسیر نمونه ج : 25ص :63

ظالمان را جز خسران و زیان نمى‏افزاید ! و اینكه در آیات قرآن مى‏خوانیم اين كتاب آسمانى مايه هدايت پرهيزگاران است هدى للمتقين ( بقره - 2 ) به خاطر همین است كه باید مرحله‏اى از تقوا هر چند ضعیف ، در وجود انسان باشد ، تا آماده پذیرش حق گردد ، این مرحله همان روح حقیقت جوئى و آمادگى براى پذیرش گفتار حق است .

سپس نوح در ادامه این سخن مى‏افزاید : خداوندا ! من هر زمان آنها را دعوت كردم كه ایمان بیاورند تا تو آنها را مشمول آمرزش خود قرار دهى ، آنها انگشتان خویش را در گوشهاى خود قرار داده ، و لباسهايشان را بر خود پيچيدند و در مخالفت و عدم ايمان اصرار ورزيدند و شدیدا استكبار كردند ( و انى كلما دعوتهم لتغفر لهم جعلوا اصابعهم فى آذانهم و استغشوا ثيابهم و اصروا و استكبروا استكبارا).

گذاشتن انگشت در گوشها براى این بوده كه صداى حق را نشنوند و پیچیدن لباس بر خویشتن یا به این معنى است كه لباس بر سر مى‏انداختند تا پشتوانه‏اى براى انگشتان فرو كرده در گوش باشد و كمترین امواج صوتى به پرده صماخ آنها نرسد ، و از آنجا كه پیامى به مغز منتقل نگردد ! و یا مى‏خواستند صورت خود را بپوشانند مبادا چشمانشان بر قیافه ملكوتى نوح این پیامبر بزرگ بیفتد ، در واقع اصرار داشتند هم گوش از شنیدن باز ماند و هم چشم از دیدن ! این راستى حیرت‏انگیز است كه انسان به این مرحله از عداوت و دشمنى با حق برسد كه حتى اجازهدیدن و شنیدن و اندیشیدن را به خود ندهد.

در بعضى از تفاسیر اسلامى آمده است كه بعضى از آن قوم منحرف دست فرزندان خویش را گرفته و نزد نوح مى‏بردند ، و به فرزند خود چنین مى‏گفتند:

تفسیر نمونه ج : 25ص :64

از این مرد بترس مبادا تو را گمراه كند این وصیتى است كه پدرم به من كرده ، و من الان همان سفارش را به تو مى‏كنم ( تا حق وصیت و خیر خواهى را ادا كرده باشم).

این آیه نشان مى‏دهد كه نوح با عمر طولانى خود در طى چند نسل همچنان به دعوت الهى خویش ادامه مى‏داد و هرگز خسته نمى‏شد.

و ضمنا نشان مى‏دهد كهیكى از عوامل مهم بدبختى آنها استكبار و غرور بود ، زیرا خود را بالاتر از این مى‏دیدند كه در برابر انسانى مانند خود هر چند نماینده خدا باشد و قلبش كانون علم و دانش و تقوا سر تسلیم فرود آورند ، این كبر و و غرور همیشه یكى از موانع مهم راه حق بوده و ثمره شوم آنرا در تمام طول تاریخ بشر در زندگى افراد بى‏ایمان مشاهده مى‏كنیم.

نوح همچنان به سخنان خود در پیشگاه پروردگار ادامه داده ، مى‏گوید : خداوندا ! سپس آنها را آشكارا به توحید و عبادت تو دعوت كردم ( ثم انى دعوتهم جهارا).

در جلسات عمومى و با صداى بلند آنهارا به سوى ایمان فرا خواندم.

به این نیز قناعت نكردم آشكارا و نهان ، حقیقت توحید و ایمان را براى آنها بیان داشتم ( ثم انى اعلنت لهم و اسررت لهم اسرارا).

به گفته بعضى از مفسران ، نوح براى نفوذ در این جمعیت لجوج و خود خواه دعوت خود را از سه طریق مختلف دنبال كرد : گاه تنها دعوت مخفیانه

تفسیر نمونه ج : 25ص :65

مى‏نمود كه مواجه با عكس‏العملهاى چهارگانه شد ( انگشتها را در گوش گذاشته لباسها را به خود پیچیدند ، و در كفر اصرار ورزیدند ، و استكبار نمودند ) و گاه تنها دعوت علنى و آشكار داشت ، و گاه نیز از روش آمیختن دعوت آشكار و نهان استفاده مى‏كرد ولى هیچ یك از اینها مؤثر نیفتاد .

اصولا ساختمان انسان چنین است كه اگر در مسیر باطل آن قدر پیش برود كه ریشه‏هاى فساد در وجود او مستحكم گردد ، و در اعماق وجودش نفوذ كرده به صورت طبیعت ثانوى در آید نه دعوت مردان خدا در او اثر مى‏بخشد ، و نه پیامهاى رساى الهى فایده‏اى مى‏دهد.

نكته‏ها:

1 -راه و رسم تبلیغ

آنچه در آیات فوق درباره دعوت نوح آمده در عین این كه وسیله‏اى براى تسلى خاطر پیامبر (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلّم‏) و مؤمنان اندكى كه در مكه به او پیوستندبود یك برنامه عمومى و همگانى را براى همه مبلغان راه خدا ارائه مى‏دهد.

او هرگز انتظار نداشت مردم دعوتش را اجابت كرده ، در یك مركز عمومى شهر جمع شوند سپس با آرامش خاطر در حالى كه همگان چشم به دهان او دوخته و گوش به سخنانش دارند پیام الهى را به آنان برساند ، بلكه از لحن آیات استفاده مى‏شود ( و در بعضى از روایات نیز آمده ) كه او گاه به سراغ مردم در خانه‏هایشان مى‏رفت ، یا در كوچه و بازار آنها را به طور خصوصى صدا مى‏زد ، و با حوصله و لحن محبت آمیزى تبلیغ مى‏كرد ، و گاه در مجالس عمومى كه به منظورهاى دیگرى از قبیل جشن و عزا تشكیل شده بود مى‏آمد و با صداى بلند

تفسیر نمونه ج : 25ص :66

و آشكار فرمان خدا را بر آنها مى‏خواند ، اما همیشه با عكس‏العملهاى نامطلوب و توهین و استهزاء ، و گاه ضرب و جرح روبرو مى‏شد ، ولى با این حال هرگز دست از كار خود برنداشت.

این حوصله عجیب ، و آن دلسوزى عجیب‏تر ، و پشتكار و استقامت بى‏نظیر سرمایه او در راه دعوت به آئین حق بود.

و شگفت‏انگيزتر اينكه در طول نهصد و پنجاه سال دعوتش تنها حدود هشتاد نفر به او ايمان آوردند كه اگر اين دو عدد را بر يكديگر تقسيم كنیم روشن مى‏شود كه براى هدایت هر یك نفر به طور متوسط حدود دوازده سال تبلیغ كرد ! ! .

آیا اگر مبلغان اسلامى از یك چنین استقامت و پشتكارى برخوردار باشند اسلام با این محتواى غنى و جالب عالمگیر نخواهد شد ؟!

2 -فرار از حقیقت چرا ؟

گاه انسان تعجب مى‏كند كه مگر ممكن است در زیر این آسمان كسانى پیدا شوند كه حتى حاضر به شنیدن حرف حق نباشند و از آن فرار كنند ؟ سخن از پذیرش نیست سخن تنها از شنیدن است.

ولى تاریخ مى‏گوید اين گونه افراد بسيار بوده‏اند.

نه تنها قوم نوح به هنگامى كه آنها را دعوت به توحید مى‏كرد انگشت در گوش نهاده وجامه بر سر و صورت مى‏پیچیدند كه حق را نشنوند و نبینند ، بلكه در عصر پیامبر اسلام (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلّم‏) طبق صریح قرآن گروهى بودند كه وقتى صداى دل‏انگیز پیامبر (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلّم‏) به آیات قرآن بلند مى‏شد با جار و جنجال و سوت و صفیر چنان غوغائى به راه مى‏انداختند كه هیچكس صداى او را نشنود ، و قال الذین كفروا لا تسمعوا

تفسیر نمونه ج : 25ص :67

لهذا القرآن و الغوا فیه لعلكم تغلبون : كافران گفتند : گوش به این قرآن فرا ندهید و به هنگام تلاوت آن جنجال كنید تا پیروز شوید ( فصلت 26).

در تاريخ خونين كربلا نيز آمده است هنگامى كه امام حسين (علیه‏السلام‏) سالار شهیدان مى‏خواست دشمنان منحرف را ارشاد و بیدار كند چنان جنجالى به راه انداختند كه صداى امام در میان آنها گم شد .

امروز نیز این برنامه ادامه دارد منتهى در اشكال و چهره‏هاى دیگر ، طرفداران باطل با انواع سرگرمیهاى ناسالم ، موسیقیهاى مخرب مواد مخدر و مانند آن چنان جوى فراهم كرده‏اند كه مردم مخصوصا جوانان نتوانند صداى دلنواز مردان خدا را بشنوند.

تفسیر نمونه ج : 25ص :68

فَقُلْت استَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً(10) یُرْسِلِ السمَاءَ عَلَیْكم مِّدْرَاراً(11) وَ یُمْدِدْكم بِأَمْوَلٍ وَ بَنِینَ وَ یجْعَل لَّكمْ جَنَّتٍ وَ یجْعَل لَّكمْ أَنهَراً(12) مَّا لَكمْ لا تَرْجُونَ للَّهِ وَقَاراً(13) وَ قَدْ خَلَقَكمْ أَطوَاراً(14)

ترجمه:

10 -به آنها گفتم از پروردگار خویش آمرزش بطلبید كه او بسیار آمرزنده است.

11 -تا بارانهاى پر بركت آسمان را پى در پى بر شما فرستد،

12 -و شما را با اموال و فرزندان فراوان امداد كند ، و باغهاى سر سبز و نهرهاى جارى در اختیارتان قرار دهد.

13 -چرا شما براى خدا عظمت قائل نیستید ؟!

14 -در حالى كه شما را در مراحل مختلف آفریده است .

تفسیر : پاداش دنیوى ایمان

نوح در ادامه بیانات مؤثر خود براى هدایت آن قوم لجوج و سركش این بار روى بشارت و تشویق تكیه مى‏كند ، و به آنها وعده مؤكد مى‏دهد كه اگر از

تفسیر نمونه ج : 25ص :69

شرك و گناه توبه كنند خدا درهاى رحمت خویش را از هر سو به روى آنها مى‏گشاید ، عرض مى‏كند : خداوندا من به آنها گفتم : از پروردگار خویش تقاضاى آمرزش كنید كه او بسیار آمرزنده است ( فقلت استغفروا ربكم انه كان غفارا).

نه تنها شما را از گناهان پاك مى‏سازد ، بلكه اگر چنین كنید بارانهاى پربركت آسمان را پى‏درپى بر شما فرو مى‏فرستد ( یرسل السماء علیكم مدرارا ) خلاصه هم باران رحمت معنوى و هم باران پر بركت مادى او شما را فرا مى‏گیرد .

قابل توجه اینكه مى‏گوید : آسمان را بر شما مى‏فرستد یعنى آنقدر باران مى‏بارد كه گوئى آسمان دارد نازل مى‏شود ! اما چون باران رحمت است نه ویرانى مى‏آورد ، و نه آسیبى مى‏رساند ، بلكه در همه جا مایه خرمى و سر سبزى و طراوت است.

سپس مى‏افزاید : و اموال و فرزندان شما را افزون مى‏كند ، ( و یمدد كم باموال و بنین).

و براى شما باغهاى خرم و سرسبز و نهرهاى آب جارى قرار مى‏دهد .

(و یجعل لكم جنات و یجعل لكم انهارا).

به این ترتیب یك نعمت بزرگ معنوى ، و پنج نعمت بزرگ مادى به آنها وعده داده ، نعمت بزرگ معنوى بخشودگى گناهان و پاك شدن از آلودگى

تفسیر نمونه ج : 25ص :70

كفر و عصیان است ، اما نعمتهاى مادى : ریزش بارانهاى مفید و به موقع و پر بركت ، فزونى اموال ، فزونى فرزندان ( سرمایه‏هاى انسانى ) ، باغهاى پر بركت ، و نهرهاى آب جارى آرى ایمان و تقوى طبق گواهى قرآن مجید هم موجب آبادى دنیا و هم آخرت است.

در بعضى از روایات آمده است كه وقتى این قوم لجوج از قبول دعوت نوح سر باز زدند ، خشكسالى و قحطى آنها را فرا گرفت ، و بسیارى از اموال و فرزندانشان هلاك شدند ، زنان عقیم گشتند و كمتر بچه مى‏آوردند ، نوح به آنها گفت : اگر ایمان بیاورید همه این مصائب و بلاها از شما دفع خواهد شد ، ولى آنها اعتنائى به او نكردند و همچنان سر سختى نشان دادند تا عذاب نهائى فرا رسید و همه را درو كرد ! سپس بار دیگر به انذار باز مى‏گردد ، و مى‏گوید : چرا شما از خدا نمى‏ترسید و براى خداى عظمت قائل نیستید ؟ ! ( ما لكم لا ترجون لله وقارا ) .

در حالى كه خدا شما را آفرینش‏هاى گوناگون داد ( و قد خلقكم اطوارا ) نخست نطفه بى‏ارزشى بودید ، چیزى نگذشت كه شما را به صورت علقه و از آن پس به صورت مضغه در آورد ، سپس شكل و اندام انسانى به شما داد ،

تفسیر نمونه ج : 25ص :71

بعد لباس حیات در اندام شما پوشانید ، و به شما روح و حس و حركت داد ، همین گونه مراحل مختلف جنینى را یكى پس از دیگرى پشت سر نهادید ، تا به صورت انسانى كامل از مادر متولد شدید باز اطوار حیات و اشكال مختلف زندگى ادامه یافت ، شما همیشه تحت ربوبیت او قرار دارید ، و دائما نو مى‏شوید ، و آفرینش جدیدى مى‏یابید ، چگونه در برابر آستان با عظمت خالق خود سر تعظیم فرود نمى‏آورید ؟ نه تنها از نظر جسمانى اشكال مختلفى به خود مى‏گیرید ، كه چهره روح و جان شما نیز دائما در تغییر است ، هر یك از شما استعدادى دارید ، و در هر سرى ذوقى و در هر دلى عشقى است ، و همه شما دائما دگرگون مى‏شوید ، احساسات كودكى جان خود را به احساسات جوانى مى‏دهد ، و آن هم جاى خود را به احساسات كهولت و پیرى مى‏بخشد .

و به این ترتیب او در همه جا با شما است و در هر گام رهبرى و هدایت مى‏كند و با این همه لطف و عنایت او ، اینهمه كفران و بى‏حرمتى چرا ؟

نكته : رابطه تقوى و عمران و آبادى

از آیات مختلف قرآن ، از جمله آیات فوق ، این نكته به خوبى استفاده مى‏شود كه ایمان و عدالت مایه آبادى جامعه‏ها ، و كفر و ظلم و گناه مایه ویرانى است.

در آیه 96 اعراف مى‏خوانیم : و لو ان اهل القرى آمنوا و اتقوا لفتحنا علیهم بركات من السماء و الارض : اگر اهل شهرها و آبادیها ایمان بیاورند و تقوا پیشه كنند درهاى بركات آسمان و زمین را به روى آنها مى‏گشائیم.

تفسیر نمونه ج : 25ص :72

و در آیه 41 سوره روم مى‏خوانیم : ظهر الفساد فى البر و البحر بما كسبت ایدى الناس : فساد در خشكى و دریا بر اثر اعمال مردم ظاهر شد .

و در آیه 30 شورى آمده است : و ما اصابكم من مصیبة فبما كسبت ایدیكم : هر مصیبتى به شما مى‏رسد به خاطر اعمال شما است و در آیه 66 مائده آمده است و لو انهم اقاموا التوراة و الانجیل و ما انزل الیهم من ربهم لاكلوا من فوقهم و من تحت ارجلهم : اگر آنها تورات و انجیل و آنچه از طرف پروردگارشان بر آنان نازل شده است بر پا دارند ، از آسمان و زمین روزى مى‏خورند ( و بركات زمین و آسمان آنها را فرا خواهد گرفت ) و آیات دیگرى از این قبیل.

این رابطه تنها یك رابطه معنوى نیست ، بلكه علاوه بر رابطه معنوىكه آثارش را به خوبى مى‏بینیم رابطه مادى روشنى نیز در این زمینه وجود دارد.

كفر و بى‏ایمانى سرچشمه عدم احساس مسؤولیت ، قانون‏شكنى ، و فراموش كردن ارزشهاى اخلاقى است ، و این امور سبب از میان رفتن وحدت جامعه‏ها ، متزلزل شدن پایه‏هاى اعتماد و اطمینان ، هدر رفتن نیروهاى انسانى و اقتصادى ، و به هم خوردن تعادل اجتماعى است.

بدیهى است كه جامعه‏اى كه این امور بر آن حاكم گردد به سرعت عقب‏نشینى مى‏كند و راه سقوط و نابودى را پیش خواهد گرفت.

و اگر مى‏بینیم جوامعى هستند كه با وجود عدم ایمان و تقوا از پیشرفت نسبى وضع مادى برخوردارند آن را نیز باید مرهون رعایت نسبى بعضى از اصول اخلاقى بدانیم كه میراث انبیاى پیشین و نتیجه زحمات رهبران الهى و دانشمندان و علما در طول قرنها است .

علاوه بر آیات فوق در روایات اسلامى نیز روى این معنى زیاد تكیه شده

تفسیر نمونه ج : 25ص :73

است كه استغفار و ترك گناه سبب فزونى روزى و بهبودى زندگى مى‏شود ، از جمله : در حديثى از على (علیه‏السلام‏) آمده كه فرمود اكثر الاستغفار تجلب الرزق : زیاد استغفار كن تا روزى را به سوى خود جلب كنى.

در حدیث دیگرى از پیغمبر اكرم (صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلّم‏) چنین نقل شده كه فرمود : من انعم الله علیه نعمة فليحمد الله تعالى ، و من استبطا الرزق فلیستغفر الله ، و من حزنه امر فلیقل : لا حول و لا قوة الا بالله : كسى كه خداوند نعمتى به او بخشیده شكر خدا را بجا آورد ، و كسى كه روزیش تاخیر كرده از خدا طلب آمرزش كند ، و كسى كه بر اثر حادثه‏اى غمگين گردد بگوید : لا حول و لا قوة الا بالله .

در نهج البلاغه نیز مى‏خوانیم و قد جعل الله سبحانه الاستغفار سببا لدرور الرزق و رحمة الخلق ، فقال سبحانه استغفروا ربكم انه كان غفارا یرسل السماء علیكم مدرارا ... : خداوند سبحان ، استغفار را سبب فزونى روزى و رحمت خلق قرار داده ، و فرموده از پروردگارتان طلب آمرزش كنید كه او بسیار آمرزنده است ، باران پر بركت آسمان را بر شما مى‏فرستد .

حقيقت اين است كه مجازات بسيارى از گناهان محروميتهائى در اين جهان است و هنگامى كه انسان از آن توبه كند و راه پاكى و تقوى را پيش گیرد خداوند اين مجازات را از او بر طرف مى‏سازد.

تفسیر نمونه ج : 25ص :74

أَ لَمْ تَرَوْا كَیْف خَلَقَ اللَّهُ سبْعَ سمَوَتٍ طِبَاقاً(15) وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشمْس سِرَاجاً(16) وَ اللَّهُأَنبَتَكم مِّنَ الأَرْضِ نَبَاتاً(17) ثمَّ یُعِیدُكمْ فِیهَا وَ یخْرِجُكمْ إِخْرَاجاً(18) وَ اللَّهُ جَعَلَ لَكمُ الأَرْض بِساطاً(19) لِّتَسلُكُوا مِنهَا سبُلاً فِجَاجاً(20)

ترجمه:

15 -آیا نمى‏دانید چگونه خداوند هفت آسمان را یكى بالاى دیگرى آفریده ؟

16 -و ماه را در میان آسمانها مایه روشنائى ، و خورشید را چراغ فروزانى قرار داده است.

17 -و خداوند شما را همچون گیاهى از زمین رویانید!

18 -سپس شما را به همان زمین باز مى‏گرداند ، و بار دیگر شما را خارج مى‏سازد.

19 -و خداوند زمین را براى شما فرش گسترده‏اى قرار داد .

20 -تا از راههاى وسیع و دره‏هاى آن بگذرید ( و به هر نقطه مى‏خواهید بروید).

تفسیر : باغبان هستى ، شما را چون گلى پرورش داد

حضرت نوح در بیانات عمیق و مستدل خود در برابر مشركان لجوج

تفسیر نمونه ج : 25ص :75

-نخست دست آنها را گرفته و به اعماق وجودشان برد ، تا آیات انفسى را مشاهده كنند ، ( چنانكه در آیات قبل گذشت ) سپس همان گونه كه آیات مورد بحث مى‏گوید آنها را به مطالعه نشانه‏هاى خدا در عالم بزرگ آفرینش دعوت كرده و آنان را به سیر آفاقى مى‏برد.

نخست از آسمان شروع كرده ، مى‏گوید : آیا نمى‏دانید چگونه خداوند هفت آسمان را یكى بالاى دیگرى آفریده است ؟ ! ( ا لم تروا كیف خلق الله سبع سماوات طباقا ) .

طباق مصدر باب مفاعله به معنى مطابقه است ، گاه به معنى قرار گرفتن چیزى بالاى چیزى مى‏آید ، و گاه به معنى هماهنگى و مطابقت دو چیز با یكدیگر است ، و در اینجا هر دو معنى صدق مى‏كند.

مطابق معنى اول آسمانهاى هفتگانه یكى بالاى دیگرى قرار دارد ، و به طورى كه در تفسیر آسمانهاى هفتگانه در گذشته گفته‏ايم يك تفسیر قابل توجه اين است كه تمام آنچه را ما با چشم مسلح و غير مسلح از ستارگان ثوابت و سيار مى‏بینیم همه جزء آسمان اول است ، و شش عالم دیگر یكى ما فوق دیگرى بعد از آن قرار دارد كه از دسترس علم و دانش انسان امروز بیرون است ، و ممكن است در آینده این شایستگى را پیدا كند كه آن عوالم عجیب و گسترده را یكى

تفسیر نمونه ج : 25ص :76

بعد از دیگرى كشف كند.

و بنابر احتمال دوم قرآن به هماهنگى و مطابقت آسمانهاى هفتگانه در نظم و عظمت و زیبائى اشاره مى‏كند.

سپس مى‏افزاید : خداوند ماه را در میان آسمانهاى هفتگانه مایه نور و روشنائى براى شما قرار داد ، و خورشید را چراغ فروزانى ( و جعل القمر فیهن نورا و جعل الشمس سراجا ) .

درست است كه در آسمانهاى هفتگانه میلیونها میلیون كوكب فروزنده است كه از خورشید و ماه ما نیز پرفروغ‏تر مى‏باشد ، ولى آنچه براى ما مهم است و در زندگى ما اثر دارد همین خورشید و ماه منظومه شمسى است كه فضاى زندگى ما را یكى در روزها ، و دیگرى در شبها روشن مى‏سازد.

تعبیر به سراج ( چراغ ) در باره خورشید و نور در مورد ماه به خاطر آن است كه نور خورشید از درون خودش مى‏جوشد مانند چراغ ، اما نور ماه از درون خودش نیست و شبیه بازتابى است كه از آئینه منعكس مى‏شود ، و لذا كلمه نور كه مفهوم اعمى دارد در مورد آن به كار رفته است .

تفسیر نمونه ج : 25ص :77

این تفاوت تعبیر در آیات دیگر قرآن نیز دیده مى‏شود.

شرح بیشترى در این زمینه ذیل آیه 5 سوره یونس آورده‏ایم ( جلد 8 صفحه 226).

سپس بار دیگر به آفرینش انسان باز مى‏گردد ، و مى‏افزاید : خداوند شما را همچون گیاهى از زمین رویانید ! ( و الله انبتكم من الارض نباتا).

تعبیر به انبات و رویانیدن ، در مورد انسان ، به خاطر آن است كه اولا آفرینش نخستین انسان از خاك است ، و ثانیا تمام مواد غذائى كه انسان مى‏خورد و به كمك آن رشد و نمو مى‏كند از زمین است ، یا مستقیما مانند سبزیها و دانه‏هاى غذائى و میوه‏ها ، و یا به طور غیر مستقیم مانند گوشت حیوانات ، و ثالثا شباهت زیادى در میان انسان و گیاه وجود دارد و بسیارى از قوانینى كه حاكم بر تغذیه و تولید مثل و نمو و رشد گیاهان است بر انسان نیز حكمفرما است .

این تعبیر در مورد انسان بسیار پر معنى است و نشان مى‏دهد كه كار خداوند در مساله هدایت فقط كار یك معلم و استاد نیست ، بلكه همچون كار یك باغبان است كه بذرهاى گیاهان را در محیط مساعد قرار مى‏دهد تا استعدادهاى نهفته آنها شكوفا گردد.

در مورد حضرت مریم نیز در آیه 37 آل عمران مى‏خوانیم : فانبتها نباتا حسنا خداوند به طرز شایسته‏اى گیاه وجود مریم را آفرید و پرورش داد اینها همه اشاره به همان نكته لطیف است .

تفسیر نمونه ج : 25ص :78

بعد به سراغ مساله معاد كه یكى دیگر از مسائل پیچیده براى مشركان بوده است رفته ، مى‏فرماید : سپس شما را به همان زمین كه از آن روئیدید باز مى‏گرداند ، و بار دیگر شما را از آن خارج مى‏كند ( ثم یعیدكم فیها و یخرجكم اخراجا).

در آغاز خاك بودید بار دیگر به خاك بر مى‏گردید ، و همان كسى كه قدرت داشت در آغاز شما را از خاك بیافریند توانائى دارد بار دیگر بعد از خاك شدن لباس حیات در اندامتان بپوشاند .

این انتقال از مساله توحید به معاد كه به طرز بسیار جالبى در آیات فوق منعكس شده بیانگر رابطه نزدیك این دو مساله است ، و به این ترتیب نوح در مقابل مخالفان از طریق نظام آفرینش هم استدلال بر توحید مى‏كند و هم از این طریق استدلال بر معاد.

مجددا به آیات آفاقى و نشانه‏هاى توحید در عالم بزرگ باز مى‏گردد و از نعمت وجود زمین سخن مى‏گوید ، مى‏فرماید : خداوند زمین را براى شما فرش گسترده‏اى قرار داد ( و الله جعل لكم الارض بساطا).

نه آنچنان خشن است كه نتوانید بر آن استراحت و رفت و آمد كنید ، و نه آنچنان نرم است كه در آن فرو روید و قدرت حركت نداشته باشید .

نه چنان داغ و سوزان است كه از گرمایش به زحمت بیفتید ، و نه چنان سرد و بى‏حرارت است كه زندگى روى آن براى شما مشكل گردد ، به علاوه بساطى است گسترده و آماده و داراى همه نیازمندیهاى زندگى شما.

تفسیر نمونه ج : 25ص :79

نه تنها زمینهاى هموار همچون فرش گسترده‏اى است ، بلكه كوهها به خاطر دره و شكافهائى كه در لابلاى آن وجود دارد و قابل عبور است نیز بساط گسترده‏اى مى‏باشد ، هدف این استكه از راههاى وسیع و دره‏هائى كه در این زمین قرار دارد بگذرید و به هر نقطه‏اى كه مى‏خواهید بروید ( لتسلكوا منها سبلا فجاجا).

فجاج ( بر وزن مزاج ) جمع فج ( بر وزن حج ) به معنى دره‏اى است كه در میان دو كوه قرار دارد ، و به جاده‏هاى وسیع نیز گفته مى‏شود.

به این ترتیب نوح در این قسمت از سخنان خود گاه به نشانه‏هاى خدا در آسمانها و كواكب آسمانى اشاره مى‏كند ، و گاه به نعمتهاى گوناگون او در كره زمین ، و گاه به ساختمان خود انسان و مساله حیات و زندگى او كه هم دلیلى است براى شناخت خداوند و هم اثبات مساله معاد.

ولى نه آن انذارهاى نخستین و نه بشارتها و تشویقها و نه استدلالات منطقى هیچیك در دل سیاه این قوم لجوج اثر نگذاشت ، همچنان به مخالفت و كفر ادامه دادند و از قبول حق استنكاف جستند كه در آیات بعد سر انجام این خیره سرى را خواهیم دید.

تفسیر نمونه ج : 25ص :80

قَالَ نُوحٌ رَّب إِنهُمْ عَصوْنى وَ اتَّبَعُوا مَن لَّمْ یَزِدْهُ مَالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلا خَساراً(21) وَ مَكَرُوا مَكْراً كبَّاراً(22) وَ قَالُوا لا تَذَرُنَّ ءَالِهَتَكمْ وَ لا تَذَرُنَّ وَدًّا وَ لا سوَاعاً وَ لا یَغُوث وَ یَعُوقَ وَ نَسراً(23) وَ قَدْ أَضلُّوا كَثِیراًوَ لا تَزِدِ الظلِمِینَ إِلا ضلَلاً(24) مِّمَّا خَطِیئَتهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَاراً فَلَمْ یجِدُوا لهَُم مِّن دُونِ اللَّهِ أَنصاراً(25)

ترجمه:

21 -نوح ( بعد از یاس از هدایت آنها ) عرض كرد پروردگارا ! آنها نافرمانى من كردند ، و از كسانى پیروى نمودند كه اموال و فرزندانشان چیزى جز زیانكارى بر آنها نیفزوده.

22 -و ( این رهبران گمراه ) مكر عظیمى به كار بردند.

23 -و گفتند : دست از خدایان و بتهاى خود بر ندارید ، مخصوصا بتهاى ود و سواع و یغوث و یعوق و نسر را رها نكنید !

تفسیر نمونه ج : 25ص :81

24 -و آنها گروه بسیارى را گمراه كردند خداوندا ! ظالمان را جز ضلالت میفزا!

25 -(آرى سر انجام ) همگى به خاطر گناهانشان غرق شدند ، و در آتش دوزخ وارد گشتند ، و جز خدا یاورانى براى خود نیافتند!

تفسیر : لطف حق با تو مداراها كند...

هنگامى كه نوح آخرین تلاش خود را در طى صدها سال به كار زد ، و آن قوم ، جز گروه اندكى ، همچنان بر كفر و بت‏پرستى و گمراهى و فساد اصرار ورزیدند از هدایت آنها مایوس شد ، رو به درگاه خدا آورد ، و ضمن مناجات مستدلى از خداوند تقاضاى مجازات براى آنها كرد ، چنانكه در آیات مورد بحث مى‏خوانیم : نوح گفت پروردگارا ! آنها نافرمانى من كردند ، و از كسى پیروى نمودند كه اموال و فرزندانش چیزى جز زیانكارى بر او نیفزوده است ( قال نوح رب انهم عصونى و اتبعوا من لم یزده ماله و ولده الا خسارا ) .

اشاره به اینكه رهبران این قوم جمعیتى هستند كه تنها امتیازشان اموال و فرزندان زیاد است ، آن هم اموال و فرزندانى كه جز در مسیر فساد به كار گرفته نمى‏شود ، نه خدمتى به خلق مى‏كنند ، و نه خضوعى در برابر خالق دارند ، و این امكانات فراوان مایه غرور و طغیان و سركشى آنها شدهاست.

اگر به تاريخ بشر نگاه كنیم مى‏بینیم بسیارى از رهبران اقوام مختلف از همین قماش مردم بوده‏اند ، كسانى كه تنها امتیازشان اندوختن اموال حرام ، و به وجود آوردن فرزندان ناصالح ، و سپس سر كشى و طغیان ، و سر انجام تحمیل افكار خود بر توده‏هاى مستضعف و به زنجیر كشیدن آنها بوده است.

تفسیر نمونه ج : 25ص :82

سپس مى‏افزاید : این رهبران ضال و مضل مكر عظیمى به كار بردند ( و مكروا مكرا كبارا).

كبار كه صیغه مبالغه از كبر است و در اینجا به صورت نكره ذكر شده ، نشان مى‏دهد كه آنها طرحهاى شیطانى عظیم و گسترده‏اى براى گمراه ساختن مردم ، و ممانعت از قبول دعوت نوح ریخته بودند ، اما این طرحها چه بوده است ؟ درست مشخص نیست .

احتمال دارد كه همان مساله بت پرستى بوده باشد ، زیرا طبق بعضى از روایات بت پرستى قبل از نوح سابقه نداشت ، بلكه قوم نوح آن را به وجود آوردند ، و مساله از اینجا سر چشمه گرفت كه در فاصله زمان آدم و نوح مردان صالحى بودند كه مردم به آنها اظهار علاقه مى‏كردند ، شیطان ( و انسانهاى شیطان صفت ) از علاقه مردم سوء استفاده نمود ، و آنها را تشویق به ساختن مجسمه آن بزرگان و گرامى داشت آن مجسمه‏ها كرد.

اما چیزى نگذشت كه نسلهاى بعد رابطه تاریخى این موضوع را فراموش كرده و تصور نمودند كه این مجسمه‏ها موجوداتى محترمند كه باید مورد پرستش قرار گیرند ، و به این ترتیب به پرستش بتها سرگرم شدند ، و مستكبران ظالم با اغفال آنها از این طریق آنان را به بند كشیدند ، و مكر بزرگ واقع شد.

آیه بعد مى‏تواند گواه این مطلب باشد ، زیرا بعد از اشاره سر بسته به این مكر بزرگ مى‏افزاید : رؤساى آنها گفتند : دست از خدایان و بتهاى خود برندارید ( و قالوا لا تذرن الهتكم).

و هرگز دعوت نوح را به خداى یگانه نپذیرید ، خدائى كه هرگز دیده نمى‏شود ، و با دست قابل لمس نیست !

تفسیر نمونه ج : 25ص :83

مخصوصا روى پنج بت تاكید كردند ، و گفتند : بتهاى ود و سواع و یغوث و یعوق و نسر را هرگز رها نكنید ، و دست از دامنشان نكشید ! ( و لا تذرن ودا و لا سواعا و لا یغوث و یعوق و نسرا).

از قرائن چنین استفاده مى‏شود كه این پنج بت امتیازات ویژه‏اى داشتند ، و مورد توجه خاص آن قوم گمراه بودند ، به همین دلیل رهبران فرصت طلب آنان نیز روى عبادت آنها تكیه مى‏كردند.

در اینكه این پنج بت از كجا پیدا شدند ؟ روایات گوناگونى وجود دارد:

1 -بعضى گفته‏اند اینها نام پنج مرد صالح است كه قبل از نوح مى‏زیستند ، هنگامى كه از دنیا رفتند مجسمه‏هاى آنان را به عنوان یادگار به تحریك ابلیس ساختند و گرامى داشتند ، و تدریجا به صورت بت پرستى در آمد .

2 -بعضى گفته‏اند اینها نامهاى پنج فرزند آدم است كه هر كدام از دنیا مى‏رفت مجسمه او را براى یاد بود مى‏ساختند ، ولى مدتى بعد این مسائل فراموش شد و در عصر نوح موج پرستش آنها بالا گرفت.

3 -بعضى دیگر معتقدند كه اینها نام بتهائى است كه در عصر خود نوح ساخته شد ، و این به خاطر آن بود كه نوح مردم را از طواف قبر آدم جلوگیرى مى‏كرد ، گروهى به تحریك ابلیس بجاى آن مجسمه‏هائى ساختند و به پرستش آنها مشغول شدند .

اتفاقا این بتهاى پنجگانه به عرب جاهلى منتقل شد ، و هر قبیله‏اى یكى از این بتها را براى خود برگزیدند ، البته بسیار بعید است كه خود آن بتها منتقل شده باشد ، بلكه ظاهر این است كه نام آنها منتقل شد و بتهائى به این نامها ساختند ، ولى بعضى از مفسران از ابن عباس نقل كرده‏اند كه این بتهاى پنجگانه

تفسیر نمونه ج : 25ص :84

در طوفان نوح دفن شد و در عصر جاهلیت عرب شیطان آنها را بیرون كشید و مردم را به پرستش آن دعوت نمود.

باز در اینكه این بتها در میان قبائل عرب جاهلى چگونه تقسیم شد ؟ گفتگو است.

بعضى گفته‏اند بت ود متعلق به طایفه بنى كلب در سر زمین دومة الجندل قرار داشت ( شهرى در نزدیكى تبوك كه امروز آن را جوف مى‏نامند ) و سواع متعلق به قبیله هذیل در سرزمین رهاط بود ، و بت یغوث بطائفه بنى قطیف یا طائفه بنى مذجح تعلق داشت ، و یعوق به طایفه همدان و نسر به طایفه ذى الكلاع از قبائل حمیر.

رویهمرفته از این پنج بت سه بت ( یغوث و یعوق و نسر ) در سرزمین یمن قرار داشت كه با تسلط ذو نواس بر یمن از میان رفت و مردم آن سامان به آئینیهود گرویدند.

واقدى مورخ معروف مى‏گوید : بت ود به شكل مرد بود و سواع به صورت زن و یغوث به صورت شیر و یعوق به صورت اسب و نسر به صورت باز ( پرنده معروف).

البته عرب جاهلى مخصوصا اهالى مكه بتهاى دیگرى نیز داشتند كه از جمله بت هبل بود كه بزرگترین بتهاى آنان محسوب مى‏شد و در داخل خانه كعبه قرار داشت ، و 18 ذراع طول آن بود ! و بت اساف در مقابل حجر الاسود و بت نائله در مقابل ركن یمانى ( گوشه جنوبى خانه كعبه ) و همچنین بت لات و عزى بود.

تفسیر نمونه ج : 25ص :85

سپس نوح مى‏افزاید : خداوندا این رهبران گمراه و خود خواه گروه بسیارى را گمراه ساختند ( و قد اضلوا كثیرا ) .

خداوندا ! ظالمان را جز ضلالت میفزا ( و لا تزد الظالمين الا ضلالا).

منظور از افزودن ضلالت و گمراهى ظالمان و ستمگران ، همان سلب توفیق الهى از آنها است كه سبب بدبختى آنها مى‏شود ، و یا مجازاتى است كه آنها به خاطر ظلمشان دریافت مى‏دارند كه خدا نور ایمان را از آنها مى‏گیرد ، و تاریكى كفر را جانشین آن مى‏سازد.

و یا این خاصیت اعمال آنهاست كه به خدا نسبت داده مى‏شود ، زیرا هر موجودى هر تاثیرى دارد به فرمان او است ( دقت كنید).

هر چه باشد هیچ منافاتى با حكمت خداوند در مورد مساله ایمان و كفر و هدایت و ضلالت ندارد ، و سبب سلب اختیار نیز نمى‏شود .

سرانجام در آخرین آیه مورد بحث ، خداوند سخن آخر را در این زمینه چنین مى‏فرماید : به خاطر گناهانشان غرق شدند ، و آنها را در آتش وارد ساختند ، و یاورانى جز خدا نیافتند كه در برابر خشم او از آنها دفاع كند

تفسیر نمونه ج : 25ص :86

(مما خطیئاتهم اغرقوا فادخلوا نارا فلم یجدوا لهم من دون الله انصارا).

تعبیر آیه نشان مى‏دهد كه آنها بعد از غرق شدن ، بلافاصله وارد آتش شدند ، و این عجیب است كهاز آب فورا وارد آتش شوند ! و این آتش همان آتش برزخى است ، چرا كه طبق گواهى آیات قرآن گروهى بعد از مرگ در عالم برزخ مجازات مى‏شوند ، و طبق بعضى از روایات قبر یا باغى از باغهاى بهشت است یا حفره‏اى از حفره‏هاى دوزخ ! این احتمال نیز داده شده كه منظور آتش قیامت است ، ولى از آنجا كه وقوع قیامت قطعى است و فاصله زیادى ندارد به صورت فعل ماضى ذكر شده است.

بعضى نیز احتمال دادند كه منظور آتش دنیا است ، مى‏گویند به فرمان خدا در میان همان امواج طوفان آتشى ظاهر شد و آنها را در كام خود فرو كشید!.

تفسیر نمونه ج: 25ص :87

وَ قَالَ نُوحٌ رَّب لا تَذَرْ عَلى الأَرْضِ مِنَ الْكَفِرِینَ دَیَّاراً(26) إِنَّك إِن تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبَادَك وَ لا یَلِدُوا إِلا فَاجِراً كفَّاراً(27) رَّب اغْفِرْ لى وَ لِوَلِدَى وَ لِمَن دَخَلَ بَیْتىَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَتِ وَ لا تَزِدِ الظلِمِینَ إِلا تَبَارَا(28)

ترجمه:

26 -نوح گفت : پروردگارا ! روى زمین احدى از كافران را زنده مگذار.

27 -چرا كه اگر آنها را بگذارى بندگانت را گمراه مى‏كنند ، و جز نسلى فاجر و كافر به وجود نمى‏آورند.

28 -پروردگارا!مرا بیامرز ، و همچنین پدر و مادرم ، و تمام كسانى را كه با ایمان وارد خانه من شدند ، و جمیع مردان و زنان باایمان را ، و ظالمان را جز هلاكت میفزا!

تفسیر : این قوم فاسد و مفسد باید بروند!

این آیات همچنان ادامه سخنان نوح و شكایتش از قوم به درگاه خدا و نفرین درباره آنها است ، مى‏فرماید : نوح گفت : پروردگارا ! احدى از كافران را روى زمین زنده مگذار ! ( و قال نوح رب لا تذر على الارض من الكافرین دیارا).

تفسیر نمونه ج : 25ص :88

این سخن را هنگامى گفت كه به طور كامل از هدایت آنها مایوس شده بود ، وآخرین تلاش و كوشش خود را براى ایمان آوردن آنها به كار زد و نتیجه‏اى نگرفت ، و تنها گروهى اندك به او ایمان آوردند.

تعبیر به على الارض ( بر صفحه زمین ) نشان مى‏دهد كه هم دعوت نوح جهانى بوده ، و هم طوفان و عذابى كه بعد از آن آمد.

دیار ( بر وزن سیار ) از ماده دار به معنى كسى است كه در خانه‏اى سكنى مى‏گزیند ، این واژه معمولا در موارد نفى عام به كار مى‏رود ، مثلا گفته مى‏شود ما فى الدار دیار ( در خانه احدى ساكن نیست).

سپس نوح براى نفرین خود استدلال مى‏كند و مى‏افزاید : زیرا اگر آنها را واگذارى بندگانت را گمراه مى‏كنند ، و جز نسلى فاجر و كافر به وجود نمى‏آورند ! ( انك تذرهم یضلوا عبادك و لا یلدوا الا فاجرا كفارا ) .

این نشان مى‏دهد كه نفرین انبیاء ، از جمله نوح (علیه‏السلام‏) از روى خشم و غضب و انتقامجوئى و كینه‏توزى نبود ، بلكه روى یك حساب منطقى صورت گرفته است ، و نوح مانند افراد كم حوصله‏اى نبود كه با كوچكترين چيزى از جا در برود و دهان به نفرين بگشاید ، بلكه بعد از نهصد و پنجاه سال دعوت و صبر و شكیبائى و خون دل خوردن ، و بعد از یاس كامل زبان به نفرین گشود.

در اینكه نوح از كجا فهمید كه اینها دیگر ایمان نمى‏آورند ، و علاوه بر آن ، بندگان خدا را كه در آن محیط بودند گمراه مى‏سازند ، و از این گذشته

تفسیر نمونه ج : 25ص :89

نسل آینده آنان نیز فاسد و مفسد است ؟ ! بعضى گفته‏اند این از طریق آگاهى بر غیب بود كه خدا به او داد ، این احتمال نیز داده شده كه نوح این مطلب را از وحى الهى استفاده كرد آنجا كه مى‏فرماید : و اوحى الى نوح انه لن یؤمن من قومك الا من قد آمن : به نوح وحى فرستاده شد كه از قوم تو احدى جز آنان كه ایمان آورده‏اند ایمان نخواهد آورد سوره هود - آیه 36.

ولى این احتمال نیز قابل قبول است كهنوح از روى مجراى طبیعى و محاسبات معمولى به این حقیقت رسیده بود ، زیرا قومى كه نهصد و پنجاه سال با مؤثرترین بیانات تبلیغ شوند و ایمان نیاورند امیدى به هدایتشان نیست ، و چون این گروه كافر اكثریت قاطع را در اجتماع داشتند و همه امكانات در اختیار آنها بود طبعا براى اغواى دیگران كوشش مى‏كردند ، و نسلهاى آینده چنین قومى قطعا فاسد بوده جمع میان این احتمالات سه گانه نیز ممكن است.

فاجر به معنى كسى كه گناه زشت و شنیعى مرتكب مى‏شود ، و كفار مبالغه در كفر است ، بنابر این تفاوت میان این دو واژه این است كه یكى مربوط به جنبه‏هاى عملى است و دیگرى اعتقادى .

از مجموع این آیات به خوبى استفاده مى‏شود كه عذابهاى الهى بر اساس حكمت است ، جمعیتى كه فاسد و مفسد باشند و نسلهاى آینده آنها نیز در خطر فساد و گمراهى قرار گیرند در حكمت خداوند حق حیات ندارند ، طوفان یا صاعقه یا زمین لرزه ، یا بلاى دیگرى ، نازل مى‏شود و آنها را از صفحه زمین بر مى‏اندازد ، همانگونه كه طوفان نوح زمین را از لوث وجود آن قوم شرور شستشو داد.

و با توجه به اینكه این قانون الهى مخصوص زمان و مكانى نیست ، باید توجه

تفسیر نمونه ج : 25ص :90

داشته باشیم كه اگر امروز هم قومى فاسد و مفسد و فرزندانشان فاجر و كفار بودند باید منتظر عذاب الهى باشند ، چرا كه در این امور تبعیضى وجود ندارد و این یك سنت الهى است .

تعبیر به یضلوا عبادك ( بندگانت را گمراه مى‏كنند ) ممكن است اشاره به گروه اندك مؤمنانى باشد كه در این مدت طولانى به نوح ایمان آوردند ، و نیز ممكن است اشاره به توده‏هاى مستضعف مردم باشد كه بر اثر فشار رهبران گمراه از آئین آنها پیروى مى‏كنند.

در پایان ، نوح براى خودش و كسانى كه به او ایمان آورده بودند چنین دعا مى‏كنند : پروردگارا ! مرا بیامرز ، و همچنین پدر و مادرم ، و تمام كسانى را كه با ایمان وارد خانه من شدند ، و براى تمام مؤمنین و مؤمنات ، و ظالمان را جز هلاكت میفزا ( رب اغفر لى و لوالدى و لمن دخل بيتى مؤمنا و للمؤمنين و المؤمنات و لا تزد الظالمين الا تبارا ) .

این طلب آمرزش براى این است كه نوح مى‏خواهد بگوید گرچه من صدها سال تبليغ مستمر داشتم ، و هر گونه زجر و شكنجه را در این راه تحمل كردم ، اما چون ممكن است ترك اولائى در این مدت از من سر زده باشد من از آن هم تقاضاى عفو مى‏كنم ، و هرگز خود را در پیشگاه مقدست تبرئه نمى‏نمایم.

و چنین است حال اولیاء الله كه بعد از آنهمه زحمت و تلاش در راه خدا باز هم خویش را مقصر مى‏دانند و هرگز گرفتار غرور و خود بزرگ‏بینى نمى‏شوند

تفسیر نمونه ج : 25ص :91

نه همچون افراد كم‏ظرفیت كه با انجام یك كار كوچك چنان مغرور مى‏شوند كه گوئى از خداوند طلبكارند ! نوح در حقیقت براى چند نفر طلب آمرزش مى‏كند : اول براى خودش ، مبادا قصور و ترك اولائى از او سر زده باشد.

دوم براى پدر و مادرش ، به عنوان قدردانى و حق‏شناسى از زحمات آنان.

سوم براى تمام كسانى كه به او ایمان آوردند هر چند كم بودند ، و سپس همراه او سوار بر كشتى شدند كه آن كشتى نیز خانه نوح بود .

چهارم براى مردان و زنان باایمان در تمام جهان و در تمام طول تاریخ ، و از اینجا رابطه خود را با مؤمنان سراسر عالم بر قرار مى‏سازد.

ولى در پایان باز تاكيد بر نابودى ظالمان مى‏كند ، اشاره به اینكه آنها به خاطر ظلمشان مستحق چنین عذابى بودند.

نكته‏ها:

نوح (علیه‏السلام‏)

نخستين پيامبر اولوا العزم قرآن مجید در آيات فراوانى از نوح (علیه‏السلام‏) سخن مى‏گوید ، و روى هم رفته در بیست و نه سوره از قرآن درباره این پیامبر بزرگ ، سخن گفته شده ، و نام او 43 بار در قرآن آمده است .

قرآن مجید ، قسمتهاى مختلفى از زندگى او را دقیقا شرح داده ، قسمتهائى كه بیشتر مربوط به جنبه‏هاى تعلیم و تربیت و پند و اندرز گرفتن مى‏شود.

مورخان و مفسران نوشته‏اند ، اسم نوح (علیه‏السلام‏) عبد الغفار یا عبد الملك یا عبد الاعلى بوده ، و لقب نوح از این نظر به او داده شده است كه سالیان

تفسیر نمونه ج : 25ص :92

دراز بر خویشتن یا بر قوم خود نوحه‏گرى مى‏كرد ، نام پدرش لمك یا لامك بود ، و در مقدار عمرش اختلاف است ، بعضى 1490 سال ، و در بعضى از روایات 2500 سال آمده ، و در باره قوم او نیز عمرهاى طولانى در حدود 300 سال نوشته‏اند ، آنچه مسلم است اینكه او عمرى بسیار طولانى داشت ، و طبق صریح قرآن 950 سال در میان قومش درنگ كرد ( و مشغول تبلیغ بود ) .

نوح سه فرزند داشت حام و سام و یافث و مورخان معتقدند كه تمام نژادهاى امروز كره زمین به آن سه فرزند باز مى‏گردد ، گروهى نژاد حامى هستند كه در منطقه آفریقا ساكنند ، و گروه دیگرى از نژاد سامى هستند كه در خاور میانه و خاور نزدیك سكنى دارند ، و نژاد یافث را ساكنان چین مى‏دانند.

در اینكه نوح بعد از طوفان چند سال زندگى كرد نیز گفتگو است بعضى 50 سال ، و بعضى 60 سال نوشته‏اند .

در منابع یهود ( تورات كنونى ) نیز بحث مشروحى پیرامون زندگى نوح آمده كه در جهات زیادى با قرآن متفاوت است ، و از نشانه‏هاى تحریف تورات مى‏باشد.

این بحثها در فصل 6 و 7 و 8 و 9 و 10 از سفر تكوین تورات ذكر شده است.

نوح فرزند دیگرى داشت بنام كنعان كه با پدر مخالفت نمود حتى حاضر نشد در كشتى نجات به او ملحق شود ، و با بدان بنشست و ارزش خاندان نبوت را گم كرد ، و طبق صریح قرآن سر انجام همچون سایر كفار در طوفان غرق شد.

در اینكه چند نفر در این مدت طولانى به نوح ایمان آوردند ، و با او

تفسیر نمونه ج : 25ص :93

بر كشتى سوار شدند ، نیز گفتگو است : بعضى 80 نفر و بعضى 7 نفر ! نوشته‏اند داستان نوح در ادبیات عربى و فارسى انعكاس فراوانى دارد و بیشتر روى طوفان و كشتى نجات او تكیه شده است.

نوح اسطوره‏اى از صبر و شكر و مقاومت بود و گفته‏اند نخستین كسى است كه براى هدایت انسانها علاوه بر منطق وحى از منطق استدلال و عقل نیز كمك گرفت ، ( همانگونه كه در آیات این سوره به خوبى منعكس است ) و به همین دلیل حق بزرگى بر همه خداپرستان جهان دارد.

شرح حال نوح را با حديثى از امام باقر (علیه‏السلام‏) پایان مى‏دهیم : فرمود : نوح هنگام غروب و صبح این دعا و نیایش را مى‏خواند : امسیت اشهد انه ما امسى بى من نعمة فى دین او دنیا فانها من الله وحده لا شریك له ، له الحمد بها على و الشكر كثیرا ، فانزل الله : انه كان عبدا شكورا فهذا كان شكره : شام كردم در حالى كه گواهى مى‏دهم هر نعمتى در دین و دنیا دارم از خداوند یگانه‏اى است كه شریك ندارد ، و او را ستایش بر این نعمتها مى‏كنم و بسیار شكر مى‏گویم .

به همین جهت خداوند در قرآن نازل فرموده كه او بنده شكرگزارى بود و شكر نوح چنین بود.

2 -در جمله رب اغفر لى و لوالدى و لمن دخل بیتى مؤمنا پروردگارا مرا ببخش و پدر و مادرم را و هر كس در خانه من مؤمن وارد شود در معنى بیت گفتگو است ، و روى هم رفته چهار معنى براى آن ذكر شده بعضى آن

تفسیر نمونه ج : 25ص :94

را به معنى خانه شخصى ، و بعضى مسجد ، و بعضى كشتى نوح ، و بعضى آئین و شریعت او دانسته‏اند ، در حديثى از امام صادق (علیه‏السلام‏) مى‏خوانیم كه فرمود : منظور از بیت در اینجا ولایت است ، هر كس وارد ولايت گردد در خانه انبيا وارد شده است من دخل فى الولاية دخل فى بيت الانبياء علیهم السلام.

خداوندا ! به ما توفیق مرحمت كن كه از طریق پذیرش ولایت ائمه اهل بیت در بیت انبیا وارد شویم .

پروردگارا ! به ما چنان استقامتى مرحمت كن كه همچون پیامبران بزرگى مانند نوح در راه دعوت به آئینت خسته نشویم ، و هرگز از پاى ننشینیم.

بارالها در آن هنگام كه طوفان خشم و غضبت فرا مى‏رسد ما را با كشتى نجات لطف و رحمتت رهائى ببخش.

آمین یا رب العالمین .

پایان سوره نوح اول محرم الحرام 1407